Југославија, 1980-ти. На радио свири „Црно-бел свет“ од Прљаво Казалиште. Светот се движи кон ерата во која персоналниот компјутер ќе стане дел од секојдневието. Sinclair и Commodore веќе ги освојуваат домовите со своите мали компјутери, кои изгледаат како обична тастатура со пластични или гумени копчиња. Се продаваат милиони примероци низ Европа и светот.

Назад дома, во ЈУ, ситуацијата е поинаква.

Ретко кој може да си дозволи ваков компјутер. Уште поретко кој може лесно да дојде до него. Увозот на поскапа компјутерска опрема е ограничен со државни прописи, а оние што навистина сакаат да имаат свој компјутер мораат да се снаоѓаат на разни начини, меѓу кои и шверцување на хардвер преку граница, најчесто скриен под седиштата или гепекот на своите возила.

Лето е, 1983 година.

Нашиот главен јунак во приказнава е Воја Антониќ и тој е на летување во Црна Гора. Топло и здодевно лето, како што самиот го опишува од сеќавање.

Затоа што е на одмор, а место не го фаќа, а и генијалец сака да мисли, Воја зема тетратка и почнува да размислува за електроника и микропроцесори. Чита стручна литература да си го окупира мозокот и доаѓа до идеја како да направи евтин домашен компјутер.

(Воја, десно)

Правењето компјутер од „нула“ само по себе е многу фасцинантен и тежок процес. Но пофасцинантен дел е следниов:

Вообичаено, компјутерите од тоа време користат посебни електронски компоненти за генерирање на сликата на екранот. Воја сфаќа дека тоа може да го направи и преку самиот процесор. Прилично добар и успешен „хак“. Генерално ова ја има значително намалено цената за создавање на самиот компјутер.

Секако, да не преовеличуваме сега - компјутерот сам по себе не можел да им парира на гигантите кои ги спомнав погоре, но бил функционален. Малце поспор, но работел. За сѐ има некаков трејд-оф, па така и за ова.

Воја му дава име на својот проект - „Галаксија“. Се поврзува со Дејан Ристановиќ и редакцијата на списанието „Галаксија“, каде што се подготвувало специјално издание посветено на компјутерите. Така, во јануари 1984 година излегува специјалното издание „Računari u vašoj kući“ („Компјутери во вашиот дом“).

Во него биле објавени деталните електронски шеми, упатствата и сите потребни информации за самоградба на Галаксијата. Не морало да купиш готов компјутер и да го шверцуваш кроз граница. Веќе си можеш да си го составиш и сам/а.

За оние што немале можност сами да ги набават сите компоненти, редакцијата организирала и нивна дистрибуција. Добиваш пакет со потребните компоненти: плочка, чипови и инструкции. Ти останува да ги извалкаш рацете, да го земеш леткумот и калајот и да го составиш компјутерот. Не дека и тоа било лесно. Често имало проблеми со конктактите, лемот, или некој фаличен компонент. Дебагирањата иделе со часови, а моментот кога ќе се појавела слика бил бесценет.

Пред излегувањето на списанието, Воја, Дејан Ристановиќ и уредникот Јова Регасек седнале да направат кратка проценка на тоа колкав интерес би имало сето ова.

Воја очекувал околу 50 луѓе. Дејан предвидувал околу 100, а Јова бил малку пооптимистичен и очекувал барем 500.

Неколку месеци подоцна, редакцијата добила над 8.000 писма од луѓе кои потврдиле дека успешно ја составиле својата Галаксија. Самото списание било огромен успех. Првичниот тираж од 30.000 примероци бил распродаден, па следувале дополнителни печатења. Вкупно биле продадени околу 120.000 примероци.

Во Белград, радио-водителот Зоран Модли преку својата емисија „Вентилатор“ почнал да емитува компјутерски програми преку радио бранови. Слушателите можеле да го поврзат касетофонот со радиото, да го снимат емитуваниот звук и потоа да ја вчитаат програмата во својот компјутер.

Значи сценава е: нема интернет, цедиња, усбиња.. Седиш дома, снимаш звук неразбирлив за твоите уши на обична аудио-касета и со тоа добиваш нов компјутерски софтвер - видео игрица, програми за работа или слично.

Воја, денес преселен во САД каде што работи како електро-инжењер, раскажува дека и до ден денес добива пораки од луѓе кои му велат дека Галаксија им го променила животот и ги насочила кон кариера во информатиката. Баш интересно време во кое не сум бил жив да го просведочам.

Имав чест Воја да го запознаам на некоја хакерска конференција во Белград, но за жал не направивме слика така како за спомен. Следна прилика! Пред неколку години со мојот покоен другар Игор „Фау“, кој и самиот ме запозна со оваа приказна и проект од „негово време“, имавме обид да ја изградиме галаксијата од комплетна нула (плочка, прецртување на шемата врз плочката, набавка на компонентите, програмирање на РОМ-овите и што уште не). За тоа ќе раскажам во некоја друга прилика.

Моето омилено видео од студентските протести на соседите

Девојка го изненадува своето момче за време на пречекот на студентите, на околу 1.000 километри од нивната почетна дестинација. Тој е еден од многуте српски студенти кои тргнаа на велосипедско патување до Стразбур, со цел да го свртат вниманието на европската јавност кон сè посилното протестно движење во Србија.

Решив да бидам таму во 8 часот. Ќе си речеш рано, ама не е. Всушност, продавачите таму одат да ги местат своите тезги негде во исто време кога и вообичаено си легнувам, 3 или 4 сабајле. Па така таа вечер решив воопшто да не си легнувам.

A zašto sam ja ustao ovako rano? Nisam ni ust’o. JER! Da neko ustane, on treba da legne - da bi mog’o da ustane. E, ja nisam leg’o – Аца Лукас

Пристигнав во околу 8 часот таму. Од старт можеш да го забележиш дека пазарот е некаде блиску, затоа што имаше апсурдно многу возила и луѓе на самата улица. А улицата па тесна. Па нормално, од сабајле првите нервози за кој каде ќе паркира, и кој поубаво и поблиско место за паркинг ќе најде. Те пречекува еден млад човек кој само стои на сред пат, те попречува и очекува 50 денари од тебе за да ти дозволи пристап во паркингот. Рампа не постои, ни фискална, ни гаранции. Ништо. Тоа заборавето го, пазарот е заглавен во среден век и тоа е дел од искуството.

На самиот влез, ве пречекува еден знак „БУВЉАК“, прилепен на една мала чуварница во која што нема чувар.

На самата почетна патека ќе забележите или намирисате чад. Но ова не е чад од нешто што гори, туку чад од скара. Луѓето и на тоа мислат, човек треба и да доручкува. Санитарните услови ми делуваа малку сомнително па одлучив да не јадам ништо - а мирисот беше доста примамлив.

Тргнав да ги разгледувам тезгите без план, затоа што и ништо не ми треба конкретно. Голема надеж со мали очекувања.

На пазарот е исто така важно да бидеш гласен и да знаеш како да ја изрекламираш својата тезга. Вниманието ми го фати еден од трговците кога се почна да вика на глас:

„ПОЛЕКАТЕ ПОЛЕКАТЕ. ИМА ФРАНЦУСКА РОБА ЗА СИТЕ“ - на тезгата беа присутни околу тројца муштерии кои не се ни буткаа да видат што нашиот почитуван трговец има на располагање. Ме насмеа фактот што во оваа маркетинг реченица вклучи и „ФРАЦУСКА“ - што од старт им дава повисока вредност на предметите, нели.

Цените на предметите на бувљакот се вадат од ракав. Затоа е важно да немаш срам и да знаеш да се „пазариш“. Јас обожавам да се ценкам. Чисто ради играта. Мора и по малце да глумиш, да блефираш што се вика.

Најдов една тезга каде што видов еден мини лаптоп стар добри 20тина години (ASUS Eee PC, 2007). Може некој од вас ги памтите, оние малите лаптопи со Edubuntu инсталиран на времето. Ги имаше во училиштата.

Тоа беше мојот избран предмет за дента кој требаше да биде мој. Само што немаше никој на тезгата. Па извикав

„Кој е должен за тезгава?“. И сопственикот на тезгата се појави од некаде како да сум ја протрљал волшебната ламба од цртанот Аладин - само што овде џинот малце потешко ги исполнува желбите.

-Колку за лаптопов пријателе?
1000 денари и носи го
-Нема шанси, 20 години е стар и Бог знае дал работи - ќе ти дадам 500.

Пазарот е еден голем театар на глума и социјална динамика. Па така по мојата контра понуда, трговецот го смени изразот на лицето да делува видно навреден и понижен и го отфрли мојот предлог: Не може. 300 денари ми е само полнач за лаптопот.

Беше мојот ред за глума:

-Епа добро, тогаш, не го сакам!

Се свртив во спротивна насока и тргнав. На неколку чекори слушнав од зади: 800 !!

Не е пазар ако не се пазариш - нели? Па така вратив со: 700 - последно!

Изразот и расположението на лицето му се смени во видно расположено или во зборови: „зделката падна, и ми одговара“. Си пруживме рака, извади обична пластична кеса и го спакува лаптопот во неа.

Пазарџиите се истренирани да вадат цени од ракав „па ако помине, помине“. Тоа обично проаѓа кај муштерии кои немаат енергија за ценкање или се срамат да предложат нивна цена, или потпаѓаат под притисокот.

Дали вредеше?

Според мене - да. Интересно искуство е. Дел од пазарџиите се „џамбази“ и знаат да направат атмосфера. Прифаќаат зафрканција на нивна сметка и не се срамат да пуштат некоја на твоја. Сѐ е тоа во добра намера.

И сеа, лаптопов - работи?

Пред да дознаам дали работи морав убаво да го исчистам и дизинфицирам. Го приклучив во струја и го упалив - и за чудо, работеше. Некоја стара верзија на Едубунту се појави на екранот и ми даде пристап до системот.

Секако, нема да користиме Едубунту нели? Ќе му најдеме некоја дистрибуција на Линукс со понови пакети која е приспособена да работи на стар хардвер.

Пробав неколку, без успех - едноставно стар хардвер, спор процесор, малце РАМ меморија и мал хард диск. Иако рамот не е толку проблем колку процесорот.

Го енкриптирав дискот и му инсталирав свеж antiX Linux оперативен систем.

Батеријата се полнеше 8-12 часа, а трае буквално 2 минути (без да правиш ништо на него). Комплетно е отидена.

Во следниот период ќе пробам да го модификувам - повеќе рам, нова батерија, и нов SSD диск.

Процесорот за жал не може лесно да се смени. Мислам дека можам да се обидам со малце понов модел од таа фамилија на процесори, но сепак стар. Но тоа е 50/50 шанса. Има и одлемување на процесорот од плочката, повторно залемување и слично. Ќе видам.

Како и да е, ваков лаптоп на модерниот денешен интернет е невозможно да се користи. Едноставно сите вебсајтови кочат. Процесорот не може да постигне да ги испроцесира сите модерни глупавштини, јаваскрипти и слично. (ПАНДА.мк не кочи ;))

Еве колку за постов да не биде сув - една фотографија:

И, за што ќе ти го?

За ништо особено. Не мора да правиш работи нонстоп за некаква корист.

Phrack.org е едно од најстарите хакеркси списанија што постојат. Пред неколку години славеа 40 години постоење.

Изданијата не се редовни, барем во златната ера на компјутерите беа (90ти и рани до среде 2000ти). Сега искачаат после неколку години, кога ќе соберат доволно содржина.

Phrack.org се фокусираат повеќе на квалитетна содржина него редовност. Авторите пишуваат текстови во вид на трудови. Текстовите се само текстови, немаат фенси шменси уредувања на текстот. Иако сега гледам дека додале Markdown во последните изданија, но опционално.

Една од моите омилени текстови/цитати е на Loyd Blankenship (+++ The Mentor +++) - “The Conscience of a Hacker”. Го има напишано во 1986та година како дел од Phrack издание #7 на 21 година, после неговото апсење поради упад во компјутерски систем или според негови зборови: „не уништив податоци ниту направив прекин на системот, успеав да добијам пристап до компјутер на кој не смеев да имам“.

Во нашиот свет го викаме тоа сивокап (grayhat) хакер - хакираш само ради пасијата и „до каде можам да стигнам?“. Ти против безбедноста на системот. Ако го совладаш, играта завршува. Не правиш туѓа штета, прекин или не за финансиски/материјален или билокаков друг бенефит.

Извадок:

[...]
This is our world now... the world of the electron and the
switch, the beauty of the baud. We make use of a service
already existing without paying for what could be dirt-cheap
if it wasn't run by profiteering gluttons, and you call us
criminals. We explore... and you call us criminals. We seek
after knowledge... and you call us criminals. We exist
without skin color, without nationality, without religious
bias... and you call us criminals. You build atomic bombs,
you wage wars, you murder, cheat, and lie to us and try to
make us believe it's for our own good, yet we're the
criminals.

Yes, I am a criminal. My crime is that of curiosity. My
crime is that of judging people by what they say and think,
not what they look like. My crime is that of outsmarting
you, something that you will never forgive me for.

I am a hacker, and this is my manifesto. You may stop this
individual, but you can't stop us all... after all, we're
all alike. -  Written on January 8, 1986, +++ Тhe Mentor +++

Ќе ве оставам сами да го прочитате овде: The Conscience of a Hacker

Него, тргнав за RSS-от да зборувам. Напишав RSS feed за списанието - овде.

Оние што користиме RSS читачи, најновите записи во изданието што тврдат дека треба да искочи до крај на годинава ќе си ги добиеме автоматски на читачот.

За The Pirate Bay, не треба да те учам. Ако си бил/а на Интернет пред 15тина години, знаеш за што станува збор.

Што би рекол другар ми:

[7/10/26 4:39 PM] <redacted> да не беше piratebay
[7/10/26 4:39 PM] <redacted> ќе бев uneducated retard
[7/10/26 4:39 PM] <redacted> немаше да имам изиграно ниту 
една игра или изглеадно ниту еден филм 
[7/10/26 4:40 PM] <redacted> многу ми има помогнато во животов

Документарецот ги следи Peter Sunde (brokep), Fredrik Neij (TiAMO) и Gottfrid Svartholm Warg (anakata), тројцата најпознати луѓе зад The Pirate Bay, во периодот околу судењето против нив во Шведска.

Според мене еден од поважните хактивистички документарци направени до сега. Ми се свиѓа во ваквите документарни филмови е што ситуацијата ја претставуваат многу искрено.

Значи овие тројца нердови не се некои суперхакери што дејствуваат во сенките ко што холивуд би претставил билошто поврзано со компјутери, туку обични луѓе со различна идеолошка страна но заедничка цел и интереси. Често камерата ги прати нервозни, тврдоглави, уморни, уплашени, со трема или без пред судот.. и очигледно е дека не се согласуваат меѓу себе за сè.

Тоа време властите успеаа да направат упад во малиот дата центар на овие дечки и го угасија TPB. Серверите им ги земаа на вештачење (џабе, енкриптирани). TPB се врати назад онлајн после 3 дена. Солидарен датацентар во Холандија им понуди хостинг. Очигледно, да им ја откинеш главата, ќе им никне нова. Баш ко од пиратска приказна.

И со толкав стрес и притисок, заедно со стотици волонтери и пирати на интернет, бродот на TPB продолжува да плови.

Целата атмосфера во документарецот е баш она олдскул веб: IRC, терминали, сервери, чудни никови, луѓе што седат во мали соби со лаптопи додека против нив стојат адвокати на Sony, Warner, Fox, EMI и останати гиганти.

Штетата што филмската и музичката ја бараа од нив стигна до 30 милиони шведски круни (SEK) или за тоа време околу 3 милиони евра (Fox, Columbia, Warner, Sony, Universal …). Можда повеќе, не знам ме мрзи да ги гуглам броевиве. Големи се секако.

Едни од поомилените цитати мои:

„И, што ќе направат во врска со ова? Се обидеа да ја бутнат страната веќе еднаш.“ - anakata, на прес конференција.

„Не IRL (in real life). Ние викаме AFK - away from keyboard. Го сфаќаме интернетот многу озбилно.“ - brokep, за време на судењето го коригира и едуцира судијата околу интернет сленговите

Да не должам премн. - испиратирај го докуво. ;)

Ми фали некој едноставен онлајн пазар за книги, винили, друштвени игри, ретро електроника и слично. Па сите имаме по дома еден куп стари книги што никад не сме ги отвориле и предмети што заслужуваат нов дом.

Знам дека ИТ мк има маркетплејс, но тоа е повеќе за хардвер и видео игрици - не би се мешал таму, добро функционира, дечките се потрудиле ептен.

Некои други сајтови што ги знам се Реклама5 и Пазар3. Можда на Фејсбук има групи за ова (гарант), но не знам, одамна не сум отворил ФБ.

Овие два горе сајта се толку станати безвезе.. Натрупани со секакви категории, и што треба и не треба, стари незачистени огласи и дел од нив неписмено напишани.

Вртев на некој оглас пред недела дена - дечкото вика „друже огласот е од пред три години - продадено е“. Зборот ми е дека не модерираат. А и има премногу огласи, не знам, може дигнале раце и не можат да постигнат. Или само ги боли кур.

И на врвот на тоа, безвезно пребарување. Да ти е мука да ставиш оглас или да пребараш нешто.

Нејсе.

И секако, дел од моите животни успеси е редовно кршење на мобилни екрани на најглупавиот можен начин (еднаш ми падна тафче со палачинки врз екранот и се срони) па така и овој екран отиде.

Едноставно е нели, сум го правел милион пати ова ќе го направам и сега? Купуваш екран, засукуваш ракави, читаш документација, оштрафуваш, менуваш, лепиш. Крај.

Не баш.

Во Македонија нема екрани за GP6a, или додуше за ниеден пиксел. Мора од Кина.

Решив конечно да набавам нов екран од Кина, и стигна за 4 недели. Погрешен модел. Сум го утнал моделот, било за 6, а требало 6а. Добро, ајде нов. Нови 4 недели чекање.

И пројдоа. И не само што пројдоа туку и екранот стигна. Само што сега не ми текнува на пинот на телефонот. Го сменив пред 6 месеци кога си купив нов телефон.

GraphaneOS имаат rate limiting со пиновите, секој утнат пин после првите 3 пати утнати се мери во чекање и тоа оди вака:

60 sec = 1 минута
300 sec = 5 минути
900 sec = 15 минути
1800 sec = 30 минути (<- моментално сум овде)
5400 sec = 1.5 часа
14600 sec = 4 часа
43740 sec = 12.15 часа
131220 sec = 36.45 часа
393700 sec = 4.56 дена
1180980 sec = 13.67 дена

Можда „Миле, ќе почекам“ и не е толку лош бизнис, а?

Е сеа, веројатно одлучиле да прават некаков модерен 2026 редизајн - ама проблемот на сајтови како ТАЈМ што ги отвара цела република и пошироко е што на толкав трафик, да смениш дизајн е малце … така. Неубаво. Корисниците не сакаат да се навикнуваат одновно на нешто што веќе се навикнале и постои реален ризик да изгубат посетеност.

Па така, редизајнов иде неколку месеци, ама суптилно. Boiling the frog. Прво навигацијата горе се потсреди, па после секциите станаа со некаква минимална заобленост. Потоа помошните копчиња под секој кластер добија некаква боја и заобленост. Па сега најново и сликите под секоја вест се заоблени.

Ама ова иде така малце по малце, да те навикне као, да не ти стане шок одеднаш. Морам да признаам дека и јас касно почнав да ги забележувам маливе промени ама сега ми стана јасно. :D

Дефинитивно ми изгледа малце глупаво ама тоа е веројатно што се на пол-пат со редизајнот. Баш да видиме како ќе изгледа тајм за неколку месеци.

Еве пример како изгледаше тајм пред една година.

Читајќи им го имево на бендов, од старт си викам, ау, јако име. Мене ми звучи патриотски, плус референца до македонска литература во името.

Им ја пуштив песнава „Има или нема?“ - и да ти кажам еве ја врти веќе втор час.

Баш ме потсеќа на моите средношколски денови кога одев на панк-рок свирки и не ги вадев од слушалки ХАХАХА, Бернајс, Новиот Почеток, Последен Удар, Лоши Деца, Мизар… Иако доаѓам од раперските макрапфаан браат кругови од западниов блок на Скопје, од стално ми пријала музикава на горенаведените и уште некои.

Морам да признаам дека имав и мала егзистенцијална криза, гледајќи ја новава алт генерација на млади како им врие крвта, рокаат профи музика, урлаат на шутки и уживаат во младоста и уметноста.

Некоја проста будала ќе рече - млади се, не знаат што прават. И ќе згрешат. NAS на 19 години ја отвори NY State of Mind со „I don’t know how to start this" и ја изрока најјаката трака и ја запечати во историјата на рапот.

Како и да е, јако.

Во текот на 2000-тите, интернетот беше повозбудливо место за поминување на слободното време. Страниците беа брзи, креативни и чудни. Немаше напорни реклами на секој чекор, ниту тракери што те профилираат и те следат низ секој проклет сајт што го бараш, гледаш или читаш, само за подоцна да ти шитнат некој скапан SaaS или пластично говно иштанцано на другиот крај од планетата.

Кога .com гигантите го доближија интернетот кај секој посран шупак на планетава, ним пак им се отвори шупакот за кеш. Секое копче почна да мери нешто. Секое движење стана податок. Секоја празна површина стана место за реклама. Сакаш да прочиташ нешто? Може, но прво еве ти paywall. $10 месечно да ни го прочиташ нашиот AI slop текст. Fuuuuuuck you.

Некаде по пат, интернетот престана да биде збир од чудни мали места направени од луѓе и стана пет апликации кои нѐ вртат во бубањот на глупавоста.

ПАНДА.мк нема амбиција да го „поправи“ интернетот. Му нема спас. Тоа што може да го направи е да понуди мало место во него, подалеку од масовната хипноза на глупавштини.

Моите ветувања во однос на сајтов

1. ПАНДА.мк нема да исчезне без предупредување. Ако некогаш одлучам да го затворам, ќе имаш доволно време да ги симнеш сите свои текстови.

2. ПАНДА.мк нема да ги продава твоите податоци. Нема бизнис со рекламирање насочено според твоето однесување. Нема следење. Нема профилирање. Ако некогаш одлучам да рекламирам нешто на овој сајт, тоа ќе бидат мали бизниси и места што заслужуваат внимание: книжарници, библиотеки, кафулиња, кинотеки, алтернативни настани и слично. И тогаш рекламите нема да ти пречат во користењето на сајтот.

3. ПАНДА.мк нема да стане социјална мрежа. Нема следбеници, инфлуенсери, verified значки и трка за публика. Имаш блог. Пишуваш. Некој можеби ќе го прочита, можеби не.

4. ПАНДА.мк ќе остане брз. Нема причина една страница со текст да бара мегабајти JavaScript, десет библиотеки и половина минута за да се отвори.

5. AI slop = бан. Ако ти се пишуваат генерични срања со ВИ, оди на линкдин. Ова е место за човечки текстови, со сите нивни грешки, чудни реченици, лоши денови и лични мисли.

И што би рекол MRX: Have fun in cyberspace and meat space.